Povratak na O Somboru

Arhitektura

STARA ZDANJA SOMBORSKA

(Kistom i paletom SAVE STOJKOVA)

 

Pašina kula

Jedini trag nekadašnje coborsentmihaljske tvrđave iz predturskog perioda i poslednji beleg jednoipovekovnog turskog boravka u Somboru, najstarije sačuvano gradsko zdanje, sadašnjim oblikom potiče s kraja XVI ili s početka XVII veka, a naziva se i danas Pašina ili Turska kula. Poznavaoci istorije arhitekture nalaze u njenoj unutrašnjosti tragove gotike, što ukazuje da su je i Turci nakon osvojenja Sombora 1541, zatečenu i nasleđenu, možda samo prepravili i dogradili. Stara somborska ili coborsentmihaljska tvrđava izgrađena je do 1478. i osnova kule verovatno vodi poreklo iz tog perioda.

Turski putopisac i hroničar Evlija Čelebi u svom opisu Sombora iz 1665. pominje ovu kulu kao kuću varoškog zapovednika – dizdara. Nekada su kraj nje stajali topovi (istina bez baruta), a još i danas između spratova mogu da se primete stražarske niše, tipične za turske građevine tog doba. Kula je pomenuta i 1735. u putopisu evangelističkog sveštenika Matijasa Bela. On beleži da se kroz Sombor protežu šanac i nasip koji otkriva ostatke stare tvrđave, od koje, sem jedne kule, nije ostalo drugih tragova.

Za ono vreme upečatljive visine od blizu 20 metara, uz manje prepravke,  kula kvadratne osnove sa prizemljem i dva sprata, sačuvala je svoj davnašnji izgled, možda i duže od četiri stoleća. Danas je deo zgrade Istorijskog arhiva u Somboru.

Krušperova kuća

Bačko-bodroška županija bila je veliki protivnik borbe somborskih Srba i Bunjevaca za elibertaciju grada. Tek što su Somborci ostvarili svoju nameru, Županija je 1750. kupila plac preko puta rimokatoličke crkve Svetog Trojstva, želeći da na njemu podigne svoju zgradu, kao simbol državne vlasti u slobodnom i kraljevskom gradu Somboru. Osvećen je bio čak i temelj, ali zgrada nije sazidana. Plac je neko vreme stajao prazan, dok ga 1771. nije kupio upravnik carskih kameralnih dobara, plemeniti Paul Krušper od Varboa, koji je za kratko vreme ovde podigao jednospratnu pravougaonu zgradu u kasnobaroknom stilu, kakva je ostala do današnjih dana. Krušperova kuća (ili palata kako su je neki nazivali) dala je svoje obeležje tek započetoj urbanizaciji centra Sombora i znatno je doprinela njegovoj urbanističkoj homogenosti.

Krajem XIX veka smeštena je ovde somborska gradska pošta, a nešto kasnije i telefonska centrala. Danas se u Krušperovoj zgradi nalazi središte Istorijskog arhiva Sombora, koji u svojoj zbirci pohranjuje dragocene arhivalije, duže od tri veka sačuvanih pisanih istorijskih tragova o gradu i okolini.

Kapela Svetog Ivana Nepomuka

Svetom Ivanu Nepomuku, zaštitniku od poplava – u ćudima reke Mostonge ranije često plavljenom Somboru – posvećena je ljupka kapela rokoko stila, sagrađena 1751. Njen oblik navodio je na pretpostavku da je osnova kapele nastala od nekadašnje turske bogomolje, koja je postojala kraj Pašine kule.

Ktitor kapele bio je tadašnji upravnik carskih dobara u Somboru, Franc Redl, baron od Rathauzena, koji je Somborcima u vreme borbe za elibertaciju zadao mnogo muka, trudeći se da ih onemogući u nameri sticanja građanskog statusa.

Kapela Svetog Ivana Nepomuka sačuvala je svoj prvobitni izgled do danas, a starim šarmom zaiskrila je nakon obnove 1999.

Crkva Svetog velikomučenika Georgija

(Velika pravoslavna ili Svetođurđevska crkva)

Još u tursko vreme imali su somborski Srbi, zanatlije i trgovci, malu Svetođurđevsku crkvu na severoistočnoj strani šanca. Obnovili su je 1717, a 1744. počeli su uz ovu staru crkvicu da zidaju novi, veliki crkveni toranj sa tri kubeta i satom. Čudio se i korio ih tadašnji bački vladika Visarion Pavlović, govoreći da svi ljudi zidaju prvo kuću pa tek onda ognjište, a Somborci uradiše obrnuto… Pošto su za svoju varoš izborili status slobodnog i kraljevskog grada, zaželeli su Somborci da imaju i crkvu dostojnu skupo stečene privilegije, pa su „bez svake pomoći državne i tuđinske“ svesrdnim prilozima kako imućnih, tako i siromašnijih pravoslavnih somborskih Srba, započeli 1759. izgradnju nove crkve Svetog velikomučenika Georgija, koja je građena u mešavini stilova neoklasicizma i rokokoa. Prva liturgija u novoj crkvi služena je o vavedenju 1761. godine, kada je u oltaru postavljena mermerna časna trpeza. Postoji sačuvan akvarel sa izgledom crkve iz 1763.

Kada su već  sagradili veliku crkvu, Somborci su se postarali da je ikonopišu najbolji tadanji srpski zografi Teodor Kračun, Jovan Isajlović i somborski majstor Lazar Serdanović, koji su ikonostas za crkvu slikali tokom 1771, što je plaćeno 2.000 forinti. Iste godine sačinjen je i ugovor sa novosadskim „bildhauerom“ Arsenijem Markovićem, da za 4.000 forinti izradi ram ikonostasa, stolove i svu drvenariju unutar crkve. Fasada crkve je uređena tek narednih godina, a novi crkveni toranj, metara, sazidan je 1791, kada su kupljena i zvona, pa je crkva tada dobila konačan, sadašnji izgled. Od tog doba počeše je zvati „Velika pravoslavna crkva“.

Srpska crkvena opština je 1865. izvela opravke unutar hrama  kada je skinut stari ikonostas. Novi je između 1869. i 1873. ikonopisao poznati onovremeni srpski slikar Pavle Simić (autor čuvene „Majske skupštine u Sremskim Karlovcima“), za šta je u više rata isplaćeno 10.000 forinti.

U crkvi je sahranjen veliki kapetan somborske graničarske milicije grof Jovan Janko Branković (oko 1675-1734). Kada je prilikom kanonske vizite somborskom protoprezviteratu u aprilu 1805. iznenada preminuo vladika bački Jovan Jovanović, sahranjen je takođe unutar Svetođurđevske crkve.

Iza crkve, u porti, prvobitno je sazidana prizemna trščara namenjena za školsko zdanje, u kojoj je Avram Mrazović 1778. pokrenuo svoju „Normu“ sa prvim tečajem za obrazovanje srpskih učitelja. Na tragu Mrazovićeve „Norme“ kasnije se razvila čuvena somborska Preparandija. Na mestu stare zgrade Srpske učiteljske škole, Somborska crkvena opština podigla je 1863. g. novo školsko zdanje u crkvenoj potri. U njemu je danas sedište Srpske pravoslavne crkvene opštine somborske. Tokom poslednje dve decenije Svetođurđevska crkva i zdanje crkvene opštine temeljno su obnovljeni.

Sveštenici somborskog Svetođurđevskog hrama bili su među nosiocima duhovnog, kulturnog pa i političkog života somborskih Srba. Neki od njih postali su srpski spisatelji, prosvetitelji, vladike i patrijarsi.

Crkva Presvetog Trojstva (Stara katolička crkva)

Na razvalinama starih turskih građevina, preko puta Pašine kule, somborski „Rascijani katoličke vere“, kako su carske bečke vlasti zvanično slovile Bunjevce, počeli su 1717. da zidaju crkvu, koju su završili 1719. Bila je dugačka 12, a široka svega 4 hvata (hvat je mera za dužinu, nešto manja od 2 metra). Crkva je imala dva tornja sačinjena od drveta i u svakom od njih po jedno malo zvono. Rimokatoličku somborsku parohiju u to vreme nisu vodili župnici i sveštenici, već fratri franjevačkog reda provincije „Bosne srebrne“, koji su, prema istorijskim izvorima, u Somboru boravili od početka XVII veka. Pre izgradnje ove crkve zabeleženo je da su somborski Bunjevci, pred odlazak Turaka, imali 1686. malu crkvu „izvan šanca“, građenu od pruća i blata, koja se nalazila verovatno na prostoru gde se danas dodiruju Apatinski put i ulica Kneza Miloša (doskorašnja Istarska, a ranije Kaluđerska ulica).

U junu 1752. na mestu stare, svečano je postavljen ugaoni kamen u temelj nove crkve, posvećene „večnom, velikom, mudrom, milostivom i pravednom božanskom Trojstvu“, kako je zapisano na kamenu temeljcu. Zidanje crkve, klasičnog baroknog zdanja,   teklo je sporo i završeno je deset godina kasnije, što je obeleženo svečanom povorkom (procesijom) i bakljadom. Barokni crkveni toranj podignut je do visine od 56 metara i crkva je dobila svoj konačan izgled, sačuvan do danas. Spoljni radovi na crkvi završeni su 1769, a unutrašnji do 1771. Te godine izrađene su i crkvene orgulje. Malo zvono postavljeno je u crkveni toranj 1772, a veliko 1775. Crkvena propovedaonica načinjena je 1780, a oslikana 1782. Na fasadi i u unutrašnjosti crkve vidljivi su elementi rokokoa i baroka. Ispod crkve nalazi se kripta u kojoj su do 1776. sahranjivani ugledni somborski građani rimokatoličke veroipovesti. Crkva Presvetog Trojstva obnovljena je 1939. Od izgradnje nove rimokatoličke crkve Svetog Stjepana kralja, Somborci je nazivaju  „Starom katoličkom crkvom“.

Franjevački samostan (Župni dvor)

Pored crkve Presvetog Trojstva nalazi se zgrada nekadašnjeg franjevačkog samostana. Fratri franjevci stanovali su prvih decenija XVIII veka pored tek izgrađene crkve, u jednoj niskoj turskoj kući, koja je imala svega tri prostorije i koja im je istovremeno služila i kao parohija. Izgradnja samostana započela je 1743. na placu sa severozapadne strane kaštela nekadašnjeg somborskog kapetana grofa Jovana Brankovića, a dovršena je 1749. U prostorijama u prizemlju franjevačkog samostana, na osnovu Privilegijalnog pisma (povelje) carice Marije Terezije, 24. aprila 1749. Sombor je svečano proglašen za slobodan i kraljevski grad. Na svodovima i tavanici ovih prizemnih prostorija do danas su sačuvani jedinstveni barokni gipsani (štukaturski) ukrasi.

Franjevci su samostan i Sombor napustili naredbom austrijskog cara Josifa II iz 1786. Iste godine Sombor je postao stalno sedište Bačko-bodroške županije, pa je u zgradu samostana, pored župnog ureda useljena i županijska administracija, koja je ovde ostala do završetka izgradnje zgrade Županije 1809. Na južnoj fasadi zdanja nekadašnjeg franjevačkog samostana, a današnjeg župnog dvora, nalazi se sunčani sat oporog i opominjućeg natpisa „Jedan ti je od ovih poslednji!“.

Gradska kuća

Gradska kuća, Varoška kuća ili Magistrat, kako su sve Somborci u protekla dva i po veka nazivali zdanje koje predstavlja centralni arhitektonski simbol grada, nastala je na osnovi nekadašnjeg „dvora“ somborskog kapetana Jovana Brankovića.

Grof Jovan Janko Branković, sinovac i zakoniti naslednik nesuđenog srpskog despota, grofa Đorđa Brankovića, imenovan je  1717. za kapetana vojničkog šanca somborskog i komandira odreda pogranične milicije. Svoj kaštel, ili dvor kako su ga Somborci zvali, podigao je u samom srcu grada 1718. godine. U testamentu napisnom u Somboru 1734. Branković navodi da ga je zidanje kuće „osem varoške pomošti“ koštalo 1.000 talira.

Čeoni deo zgrade kaštela grofa Brankovića nalazio se na mestu današnje istočne strane Gradske kuće, okrenute ka Svetođurđevskoj crkvi. Istočna i južna strana zgrade, gde su se nalazile kancelarije i stan grofa Brankovića, nadvisivale su zapadnu i severnu stranu, a građene su od jakog i tvrdog materijala sa podrumima u podzemlju. Sa zapadne strane zgrada je bila prizemna, zidana u istočnjačkom stilu, i pred njom se protezala duga daščana veranda,  prostor koji je služio za dućane, zanatske i piljarske radnje. Ispred ovog „bazara“ (na prostoru današnjeg gradskog trga) tekao je rukavac Mostonge, preko koje je most vodio na livadu. Odatle pa sve do kraja šanca (blizu današnjeg hotela) prostirale su se konjušnice i lovačke staje grofa Brankovića, u kojima je bilo i divljači, pa su ih Somborci prozvali „zverinjakom“.

Grof Jovan Branković umro je u Somboru 1734. Njegova udovica prodala je kaštel 1749. prvoizabranoj gradskoj upravi tek proglašenog slobodnog i kraljevskog grada Sombora, za sedište magistrata. Grad je zdanje grofa Brankovića platio 500 forinti. Ovom kupovinom Somborci su rešili pitanje smeštaja gradske uprave. Zgrada je tada delimično prepravljena, ali nije potpuno srušena i ponovo sagrađena, kako su navodili pojedini istoričari.

Na temeljima starog zdanja grofa Brankovića, jedan vek kasnije sagrađena je nova zgrada Gradske kuće, čije je zidanje, na osnovu planova zidarske porodice Gfeler, završeno 1842. godine. Somborski pedagog i istoričar Nikola Vukićević, rođen 1830, u svojim istorijskim spisima o starom Somboru, svedoči da je kao dvanaestogodišnji dečak prolazio svaki dan kraj srušene zgrade starog Magistrata, te da je u rukama držao velike opeke izvađene iz nekadašnjeg zdanja na kojima je stajao latinski natpis „Comes Joannes Brankovich“.

Nova zgrada Gradske kuće, izgrađena u stilu neoklasicizma, imala je pravilnu kvadratnu osnovu, a pročelje je sa istočne premešteno na zapadnu stranu, gde je podignut toranj, pod kojim se nalaze  balkon i svečana sala. Na tornju su dežurali vatrogasci, u prizemlju zgrade nalazili su se dućani, na spratu gradska uprava i činovništvo, a dvorište je služilo kao spremište vatrogasne opreme i štala za varoške konje. U zgradi je bio smešten arhiv grada i, neko vreme, gradska biblioteka.

U Svečanoj sali održavane su sednice gradskog Magistrata i izabranog Obštestva. U njoj je novembra 1918. izvršena primopredaja grada između dotadašnjih austrougarskih i predstavnika srpske kraljevske vlasti. Sedište lokalne samouprave nalazilo se u Gradskoj kući sve do 1962.

Danas se ovde nalaze prostorije političkih stranaka, nevladinih organizacija i javnih glasila, dok su u prizemlju, kao i pre dva i po veka, raznorodni dućani i razonodne gostione.

Grašalkovićeva palata

Prostranu baroknu jednospratnicu naspram Gradske kuće u Somboru sazidao je grof Antun Grašalković, upravnik komorskih carskih dobara i župan Bačko-bodroške županije. Zidanje zgrade bilo je dovršeno najkasnije do 1763. U vreme kada je sagrađena, Grašalkovićeva palata predstavljala je najimpozantniju javnu građevinu u Somboru.

Prvobitno je služila kao administartivno-erarska zgrada Bačke komorske uprave i odmah zatim kao imigracioni centar i karantin za doseljeno nemačko stanovništvo, koje je u Bačku kolonizovano tokom šezdesetih i sedamdesetih godina XVIII veka. Nemci su se doseljavali ploveći dunavskim lađama od Regensburga do Apatina, odakle su dolazili u Grašalkovićevu palatu u Somboru, gde su dobijali raspored naseljavanja po selima i varošicama tadašnje Bačko-bodroške županije.

U Grašalkovićevoj palati nalazila se od 1863. somborska poštanska telegrafska stanica. Između dva svetska rata ovde je radila poreska uprava, a u poratnom dobu zgrada je neko vreme bila sedište lokalnih civilnih vlasti i policijske službe.

Konačni izgled Grašalkovićeva palata dobila je krajem XIX veka, kada je dozidan deo zgrade iz nekadašnje Poštanske ulice (danas Zmaj-Jovina), koji se arhitekturom donekle razlikuje od njenog čeonog dela.

Crkva Svetog Jovana Preteče

(Mala pravoslavna ili Svetopretečina crkva)

 

Osnovu crkve Svetog Jovana Preteče, ranije zvane Svetopretečina, a danas Mala pravoslavna crkva, čini temelj drevne sakralne građevine koja potiče najkasnije iz prve polovine XVI veka. Prema predanju, na mestu Male pravoslavne crkve još pre dolaska Turaka nalazila se pravoslavna bogomolja, podignuta verovatno u kratkom razdoblju između odlaska mađarskog stanovništva iz Sombora, odnosno Coborsentmihalja, nakon Mohačke bitke 1526, i turskog osvojenja 1541. To je period kada je okolno srpsko pravoslavno stanovništvo, naseljavano u okolinu Sombora još od početka XV veka, počelo da prelazi iz salaških naselja u samu varošicu i kada je, ukoliko se pouzdamo u predanje, na temelju starije coborsentmihaljske bogomolje sazidana pravoslavna crkvica.

Turci su nakon dolaska u Sombor ovu pravoslavnu bogomolju pretvorili u džamiju, koju je pod imenom džamija Sulejman-hana opisao u svom putopisu Evlija Čelebi, pri proputovanju kroz Sombor 1665.

Po odlasku Turaka 1687, somborski pravoslavni Srbi su preuzeli džamiju i vratili joj prvobitnu namenu – pravoslavnog hrama Svetog Jovana Preteče.

Uklanjajući se pred Turcima u vreme Austrijsko-turskog tzv. „Varadinskog“ rata, kaluđeri fruškogorskog manastira Jaska preneli su 1716. u somborsku Svetopretečinu crkvu mošti poslednjeg srpskog cara Uroša V (1337-1371), sina cara Stefana Dušana. Dve godine kasnije, nakon potpisivanja Požarevačkog mira, jazački kaluđeri, vraćajući se u Srem, poneli su i mošti cara Uroša, koje su na svečanoj litiji, u pratnji mnogobrojnih somborskih Srba, nošene na ramenima kroz celu varoš. U znak zahvalnosti kaluđeri su Svetopretečinoj crkvi u Somboru podarili starodrevnu ikonu Matere Božije.

Stara crkva je porušena avgusta 1786, a već u septembru iste godine osvećen je temelj nove crkve. Njena izgradnja trajala je četiri godine. U decembru 1790. nova crkva Svetog Jovana Preteče, sagrađena u baroknom stilu sa elementima rokokoa, svečano je osvećena.

Ikonostas bogate kasnobarokne dekoracije sa elementima neoklasicizma ikonopisao je slikar Pavel Đurković i dovršen je posle avgusta 1809. Drvorezbar je bio Aleksa Teodorović iz Baje. Crkva i ikonostas obnovljeni su osamdesetih godina XIX veka, a poslednja opširna restauracija obavljena je 1978. Sačuvan je  „Letopis crkve Svetog Jovana Preteče“ koji je 1890. sastavio sveštenik Mladen Borđoški.

Crkva je obnovljena tokom psolednje decenije.

Županija

Još u XV veku, u tadašnjem Coborsentmihalju, a današnjem Somboru, održavana su ponekad zasedanja skupštine Bodroške županije. Nakon povlačenja Turaka iz Bačke krajem XVII veka i začetka spajanja Bodorške sa Bačkom županijom, tridesetih godina XVIII veka, sednice županijske skupštine ponovo su počele da se održavaju u Somboru. Za stalno sedište Bačko-bodroške županije Sombor je proglašen 1786. godine.

Prvi, neuspeli pokušaj izgradnje županijskog zdanja, učinjen je pedesetih godina XVIII veka, na mestu kasnije Krušperove kuće (zgrade današnjeg Arhiva). Sedište Županije se od 1786. nalazilo u zgradi bivšeg franjevačkog samostana, kasnije župnog dvora, kraj crkve Presvetog Trojstva. Kako taj prostor nije bio dovoljan za sve brojniju županijsku upravu, državne vlasti su odlučile da izgrade zasebnu upravnu zgradu.

Pod rukovodstvom projektanta, inženjera Antona Bauera, odabran je plac za buduću  Županiju na tadašnjem gradskom vašarištu, zvanom „Ostrvo pandur“, kraj kojega su se u to vreme prostirali  ševari i močvare obrasle trskom. Gradnja je započela 1805,  zidanje je završeno 1808, a zgrada je potpuno bila gotova krajem naredne 1809, kada su u nju premeštene sve županijske službe. Među Somborcima se za zgradu Županije ubrzo odomaćio mađarski naziv „Varmeđa“.

Prvobitni izgled Županije prikazan je na sačuvanoj stilizovanoj veduti Sombora iz 1818, kao i na slici Pavla Kerinića iz 1825, koja predstavlja svečano ustoličenje župana Bačko-bodroške županije (sačuvana je u muzeju grada Baje). Na slikama se vidi današnje pročelje zgrade sa skromnijom fasadom, bez dva bočna tornja, sa baroknom kupolom čiji je spoljni deo rešen u vidu konzola, sličnim onima na venecijanskoj crkvi Santa Maria della Salute. Uz pročelje Županije postojale su u to vreme i dve bočne strane zgrade.

Dograđivanje i obnova zgrade Županije započeti su polovinom 1880. godine. Stara fasada je potpuno zamenjena novom, dekorativnijom u stilu eklektizma, izgrađena su dva bočna tornja, a dograđen je i zadnji deo zgrade, koja je dobila konačni pravougaoni oblik. U dvorištu je postavljena fontana. Stočna pijaca koja se u to vreme, prema starom običaju održavala na pijačnom trgu kraj Županije, izmeštena je. Okolo zgrade je uređen park sa dominantnim sadnicama četinara tise (Taxis) ispred samog zdanja Županije, i većim brojem sadnica platana (Platanus) i australijskog koprivića – bođoša (Celtis australis) unutar parka.

Po konačnom završetku dogradnje 1882, zgrada Županije imala je 200 različitih prostorija, odaja i sala. U velikoj, svečanoj sali županijske skupštine, postavljena je februara 1898. impozantna slika Ferenca Ajzenhuta „Bitka kod Sente“, naslikana uljanom tehnikom na jednodelnom platnu veličine 7 X 4 metra, u bogatom pozlaćenom ramu. Naručena dve godine ranije, prilikom milenijumske proslave dolaska Mađara u Panonsku niziju, ova slika bitke između austrijske i turske vojske, u kojoj je 1697. na strani Austrijanaca učestvovao i odred od 500 Somboraca, plaćena je 15.000 forinti, za koje je tada moglo da se kupi oko 40 jutara najplodnije oranice.

U zdanju Županije danas je sedište Skupštine grada, gradske uprave, okruga i državnih institucija.

Galeova kuća

 Prva somborska apoteka „Kod zlatnog lava“, koju je 1766.   otvorio Ferdinand Plank, nalazila se u kući na čijem će temelju somborski apotekar Ferenc Tuner 1838. sazidati u bidermajer stilu   sadašnju zgradu Galerije „Milan Konjović“. Zgradu je od njega 1881. otkupio Emil Gale, takođe apotekar, pa je po njemu zdanje zadržalo ime.

Naknadno su sa obe strane zgrade dozidani ankesi. U jednom od njih nalazila se poznata somborska kafana „Kod Dike“. Dozidani delovi zgrade kasnije su uklonjeni.

Od 1966. u zgradi se nalazi galerija slika koje je Milan Konjović (1898-1993) darovao rodnom gradu. Zbirka danas broji preko 1000 dela poznatog somborskog i jugoslovenskog slikara.

Gimnazija

U nekadašnjoj jednospratnici podignutoj 1782. godine u kojoj se  svojevremeno nalazila Gramatikalna latinska škola, osnovana je 1872. somborska Gimnazija. Stara zgrada se pokazala uskoro nedovoljnom za veliki broj đaka, pa je 1882. srušena, a zidanje nove završeno je do 1886. godine, što je koštalo 132.000 forinti.

U to vreme gimnazijska zgrada imala je samo jedan sprat. Sagrađena u stilu romantizma, sa fasadom od žute „svilene“ cigle, arhitektonski je podsećala na zdanja severnonemačkih gradova. Drugi sprat je dozidan 1936/37.

Mnogi uglednici srpske i mađarske nauke, književnosti i umetnosti ponikli su upravo u klupama somborske Gimnazije.

Hotel

Reprezentativna građevina u romantičko-neogotičkom stilu, nazvana hotel „Kod francuskog cara“, sagrađena je 1856. Ubrzo je naziv hotela promenjen u „Lovački rog“. Gotički prozori ovog zdanja redak su arhitektonski stilski element u Somboru.

Fasada hotela donekle je izmenjena nakon požara 1906.

Ispred hotela „Lovački rog“ gradske vlasti su 1910. uredile kružni fijakerski plac, unutar kojega su zasađene sadnice bođoša.

Naziv hotel „Sloboda“ zdanje je dobilo nakon 1920. godine.

Fernbahova kuća (Gradski  muzej)

Bogati trgovac žitom Anton Fernbah, iz Apatina, podigao je 1870. licem prema hotelu „Lovački rog“ jednospratnu zgradu u stilu eklektizma. Pred njom je uređen trg na kome je prodavana riba dovezena iz Apatina. Krajem XIX veka zgradu je kupio jevrejski veleposednik Julije Lederer.

Nakon Drugog svetskog rata u nju je useljen Gradski muzej, nastao na tradiciji Istorijskog društva Bač-bodroške županije, osnovanog u Somboru maja 1883. Društvo je prvobitno bilo smešteno u zgradi Županije i posedovalo je arheološku, numizmatičku, arhivsku i bibliografsku zbirku.

Danas se u zgradi somborskog Muzeja čuva jedna od najimpresivnijih zbirki starog novca i numizmatičke literature, koju je gradu zaveštao čuveni numizmatičar dr Imre Fraj, te arheološka, umetnička, etnografska i bibliografska zbirka – svedočanstva od posebne važnosti za poznavanje prošlosti grada i okoline.

Srpska čitaonica

Staranjem najuglednijih i najučenijih somborskih Srba osnovana je marta 1845. Srpska čitaonica, te se „Somborci iz slovesnog svog dremeža bude…“ javljao je mladi somborski dopisnik „Serbskih narodnih novina“, Aleksandar Stojačković, budući srpski povesničar i političar. Među 72 osnivača, druge po starosti čitaonice u Srba, nalazili su se i somborski gradonačelnik, varoški kapetan, poslanik u ugarskom Saboru, sveštenici, trgovci i drugi „najotličniji građani“. Za prvog predsednika izabran je stari somborski paroh Avram Maksimović, sastavljač prvog srpskog pčelarskog zbornika, štampanog još 1810.

Ustav somborske Srpske čitaonice napisan je 1847. i potvrđen je od strane austrijskog imperatora Ferdinanda.

Nakon više decenija seljakanja, dogovorili su se krajem 1881. somborski srpski prvaci da podignu zgradu Srpske čitaonice na uglu nekadašnjeg Solarskog sokaka i Glavne ulice. Prilozima članova Čitaonice i srpskog građanstva, a pre svega trudom i zalaganjem Justina Konjovića i Sime Bikara, kamen temeljac položen je maja 1882, a zgrada je završena iste godine do praznika Svetog Andreje Prvozvanog, čitaoničke slave, kada je svečano i osvećena (1/13. decembra 1882). Na skladnoj i lepoj zgradi, uzornom primeru stila eklektizma, u najužem centru Sombora, velikim zlatnim slovima u vreme francjozefovske Austrougarske, stajao je ćirilični natpis „Srpska čitaonica“. Natpis će na zgradi ostati sve do 1957. kada će posleratne vlasti u sistematskom brisanju nacionalnih odrednica, iz njena imena proterati pridevsku odredbu srpska.

Decembra 1897. član Srpske čitaonice postao je pesnik Laza Kostić, ženidbom sa Julom Palanačkom i sam odnedavno Somborac. Četiri godine kasnije, u decembru 1901, Kostić je bio izabran za predsednika Čitaonice, i tu dužnost će obavljati tokom sledećih devet godina, do smrti, decembra 1910. godine. U znak žalosti za svojim dugogodišnjim prvim članom, Srpska čitaonica je narednu godinu bila bez izabranog predsednika.

Somborska Srpska čitaonica bila je, uz biblioteku Srpske učiteljske škole do 1918. godine, glavna srpska knjižnica u gradu, nakon čega je tu ulogu preuzela Gradska biblioteka, ranije uglavnom usmerena ka nemačkom i mađarskom somborskom čitalištu.

Čitaonici, čijem je nazivu ranije priodato ime njenog najpoznatijeg člana i dugogodišnjeg predsednika Laze Kostića, voljom Skupštine vraćena je 1991. nacionalna pridevska odrednica, pa je njen današnji naziv Srpska čitaonica „Laza Kostić“.

Semzina kuća

Ištvan Semze, veleposednik i poznati somborski dobrotovor, sazidao je 1878. zgradu pored koje će nešto docnije biti podignuta Srpska čitaonica. Sa fasadom u stilu neorenesanse, zgrada Ištvana Semze danas je sedište Matičnog zvanja. Zgrada je spolja detealjno obnovljena tokom poslednjih nekoliko godina.

Pozorište

Pozorišni život u Somboru započeo je još krajem XVIII veka (prvi pisani tragovi potiču iz 1779), od kada postoje arhivski zapisi o gostovanjima, ali i o zabranama izvođenja pojedinih predstava najčešće nemačkih putujućih pozorišnih trupa. Dvadesetih i tridesetih godina XIX veka počinju u Somboru da se prikazuju  pozorišne predstave na mađarskom jeziku. U somborskoj Preparandiji radilo je srpsko diletantsko pozorište, koje je u martu 1840. izvelo Sterijinu dramu „Svetislav i Mileva“.

Poreklom, školovanjem i mladalaštvom Somborac, Atanasije Nikolić osnivač je prvog profesionalnog srpskog pozorišta 1841. u Beogradu (tzv. „Teatar na umruku“). U Somboru je mladi književnik i županijski činovnik Jovan orđević, zajedno sa pripadnicima somborske srpske omladine, osnovao u martu 1850. Društvo srpskog pozorišta, koje će za kratko vreme postojanja izvesti desetak predstava. Jovan orđević je 1861. osnovao Srpsko narodno pozorište u Novom Sadu, a 1868. Narodno pozorište u Beogradu, gde je iz Sombora odveo mladu i talentovanu Milku Grgurovu, koja će uskoro postati primadona srpske pozorišne scene. U njegovoj dramskoj alegoriji „Markova sablja“, izvedenoj 1872, prvi put su se čuli stihovi i muzika buduće srpske himne „Bože pravde“.

Od 1860. u gradu je ponovo radilo srpsko diletantsko pozorišno društvo.

Društvo za izgradnju pozorišta u Somboru osnovano je 1877. Zgrada klasicističkog stila, sa obeležjima eklektizma, sazidana je do novembra 1882, kada je u njoj prikazan prvi pozorišni komad. Nakon četvrt veka Društvo je pozorišnu zgradu prenelo u vlasništvo grada. Kako grad nije imao svoje profesionalno pozorište, zgrada je ustupana gostujućim srpskim, mađarskim i nemačkim pozorišnim trupama koje su često posećivale  Sombor. Status plaćenog gradskog službenika u to vreme imao je „bina-majstor“, zadužen za brigu o pozorišnoj zgradi, inventaru i garderobi.

Prvi profesionalni gradski ansambl – Narodno pozorište Sombor, osnovano je 1946. Danas spada među najuglednija i najuspešnija profesionalna pozorišta u zemlji. Proširenje i renoviranje zgrade somborskog pozorišta započeto je krajem sedamdesetih godina XX veka, a završeno na stogodišnjicu njenog postojanja, 1982.

Preparandija

Zgrada Preparandije ili Učiteljske škole u Somboru, zadužbina patrijarha srpskog i mitropolita karlovačkog Georgija Brankovića, nekadašnjeg njena upravnika i prote somborskog, podignuta je 1895. u stilu neorenesanse. Svojim polukružnim ugaonim pročeljem danas predstavlja jedan od prepoznatljivih gradskih arhitektonskih simbola.

Nastala na tradiciji koju je osnivanjem „Norme“ sa prvim tečajem za obrazovanje učitelja u Srba, začeo 1778. somborski pedagog i spisatelj Avram Mrazović, Srpska učiteljska škola preseljena je u Sombor iz Sentandreje u novembru 1816. godine, gde je ostala do danas. Sentandrejska Preparandija osnovana je četiri godine ranije staranjem Uroša Nestorovića i somborskih Mrazovićevih đaka, kasnije nastavnika, Kozme Josića i Pavla, u monaštvu i vladičanstvu narečenog Platona, Atanackovića. Sedište „Kraljevskog pedagogičeskog instituta srbskog“ u Somboru, kako je bio zvaničan naziv ove ustanove u vreme preseljenja, ili Preparandije kako je slovila među Somborcima, bilo je u zgradi  sazidanoj u porti Svetođurđevske crkve, gde je svoje učiteljske tečajeve pune 33 godine držao Avram Mrazović. Ova zgrada je vremenom postala nedovoljno prostrana za potrebe škole, pa je 1863. na njenom mestu izgrađeno novo, prizmeno zdanje, koje je zbog povećanog broja đaka Preparandije, nakon par decenija takođe postalo neodgovarajuće.

Somborski prota Georgije Branković bio je upravnik Preparandije između 1862. i 1871. godine. Kada je 1890. izabran za patrijarha srpskog, započeo je veliku obnovu i izgradnju srpskih crkava, manastira i škola na prostoru Karlovačke mitropolije. Svojim sredstvima podigao je zgradu somborske Preparandije, u kojoj se nastava za muška odeljenja Učiteljske škole odvijala od 1895. do 1948. godine. Zgrada je, odlukom SO Sombor, 1995. g. vraćena tadašnjem Učiteljskom fakultetu, neposrednom nasledniku nekadašnje Učiteljske škole i baštiniku duge tradicije obrazovanja učitelja u Somboru.

Danas se u njoj nalazi galerijski i muzejski prostor, biblioteka rariteta i službene kancelarije Pedagoškog fakulteta u Somboru.

Srpska učiteljska škola u Somboru, svojim upraviteljima, nastavnicima i slavnim đacima, posebno tokom XIX veka, predstavljala je izvornik ustalaca nacionalne prosvete, književnosti, kuture i duhovnosti, kako u Somboru, tako i u mnogim drugim srpskim krajevima sa obe strane Save i Dunava.

Crkva Svetog Stjepana (Ištvana) kralja (Karmelićanska crkva)

Predlog za izgradnju nove rimokatoličke crkve u Somboru dali su somborski Bunjevci još 1826. godine. Dozvola za njenu gradnju, na placu preko puta zgrade Županije, izdata je 1833. Na početak gradnje ipak se čekalo duže od četvrt veka, pa je zidanje crkve započelo tek 1860. Zgrada crkve zidana je tokom narednih decenija i neko vreme je stajala bez dva monumentalna tornja (visine 77 metara), čija je izgradnja, državnim sredstvima tadašnje Ugarske kraljevine, bila dovršena 1902. Crkva je sagrađena u neoromantičkom stilu i posvećena je svetom mađarskom kralju Stefanu (Stjepanu–Ištvanu), prvom krunisanom hrišćanskom vladaru Mađara i utemeljitelju srednjovekovne mađarske države, koji je vladao od 997. do 1038. Osvećena je avgusta 1904, a velikoj svečanosti prisustvovalo je više hiljada rimokatoličkih građana Sombora i okoline.

Iste godine završena je i izgradnja zgrade konvikta ili samostana, takođe u neoromantičnom stilu, koji je naredne 1905. predat na  upravu karmelitskom redu (rimokatolički red koji potiče od pustinjaka sa brda Karmel u Palestini, a u Evropi se javlja od XIII veka). Karmelitski samostan sa crkvom Svetog Stjepana kralja danas čini jedinstvenu arhitektonsku celinu.

Sem skladnih umetničkih vitraža i skulptura, unutar crkve nalaze se orgulje izrađene 1926, koje su po svojoj veličini bile među prvima na prostoru nekadašnje Jugoslavije.

Kronić–palata

Zdanje klasične lepote stila eklektizma podigao je 1906. dr Stevan Kronić, somborski veleposednik i advokat. Sagrađena je spram  nekadašnjeg Solarskog sokaka (današnje Čitaoničke ulice). Kronić– palata sa istočne, i zdanje hotela sa zapadne strane, zatvarali su krug urbane arhitekture centra Sombora, predstavljajući arhitektonsku ravnotežu Gradskoj kući, od koje se prostiru u pravoj liniji.

Zgrada je između dva rata adaptirana u „Stefaneum“ koji je vodio baron Vladimir Rajačić, zet preminulog vlasnika Stefana Kronića. Našavši se u finansijskim problemima, naslednici su je 1938. prodali somborskom apotekaru, kasnije poznatom lokalnom istoričaru dr orđu Antiću, koji je ovo zdanje nakon rata  „poklonio“ narodnoj vlasti.

Ispred zgrade se nalazio jedan od pet, u posleratnom dobu izmeštenih pravoslavnih krstova, podignut 1856. od crvenkastog mramora.

U njoj je danas sedište Trgovinskog suda u Somboru.

Sokolski dom

Sokolski dom je sagrađen 1925. u stilu srednjovekovne srpsko-vizantijske arhitekture sa dekorativnim elementima neomoravske škole. Prema istoričarima umetnosti, arhitekta je bio Johan Janoš Bazler, mada zbog autentičnosti stila ima mišljenja da je projekat možda uradio somborski inženjer Svetozar Krotin, koji je u Somboru arhitektonski projektovao zdanje današnjeg pravoslavnog manastira Svetog prvomučenika i arhiđakona Stefana, zadužbinu Stevana-Ekema Konjovića, podignutu 1938. u srpsko-vizantijskom stilu.

Zdanje doma odmah se po izgradnji našlo u službi Sokolskog pokreta, najmasovnije jugoslovenske sportske organizacije u Kraljevini Jugoslaviji, koja je u Somboru, na temelju duge sportske tradicije grada, bila snažno razvijena.

Nakon rata, zgrada Sokolskog doma preimenovana je u „Partizan“, a od 1998. ovo sedište gradskog sportskog centra nosi naziv „Soko“. Stari natpis naziva zdanja i figura sokola raširenih krila na njenom vrhu nekim čudom nisu bili uklonjeni i ostali su tu do danas.

Sokolski dom godinama je bio središte sportskog života u gradu. U njemu su vežbale generacije somborskih  gimnastičara, rvača, dizača tegova, mačevalaca, rukometaša i odbojkaša, stasavajući i u  državne prvake –  osvajače medalja na evropskim, svetskim i olimpijskim takmičenjima.

Zdanje je tokom poslednjih godina temeljno obnovljeno.

Zvanična internet prezentacija